خشک شدن دریاچه ارومیه خصوصاً در سالهای اخیر به یکی از دغدغههای اصلی تبدیل شده است و متأسفانه پیامدهای ناگوار فراوانی هم دارد.
به گزارش خبرنگار نجواخبر، دریاچه ارومیه نامی است که همواره در حافظه طبیعت ایران جاودانه خواهد ماند. این دریاچه که زمانی یکی از باشکوهترین جاذبههای طبیعی کشور بود، با پهنهای از آبهای نیلگون، سواحل ماسهای، صخرههای تماشایی و ۱۰۲ جزیره منحصربهفرد، زیستگاهی کمنظیر برای پرندگان مهاجر و گونههای جانوری مختلف به شمار میرفت.
دریاچه ارومیه که در گذشته با نامهای چیچست، دریاچه کبودان و دریای شاهی شناخته میشد، نه تنها بزرگترین دریاچه داخلی ایران، بلکه یکی از شگفتانگیزترین پدیدههای طبیعی کشور به شمار میآید. این دریاچه که در مرز میان استانهای آذربایجان غربی و شرقی جای گرفته، از دیرباز زیستبومی بینظیر برای گونههای مختلف جانوری و گیاهی بوده و یکی از مهمترین ذخیرهگاههای زیستکره جهان محسوب میشود.
سطح آب دریاچه در دهههای اخیر بهطور چشمگیری کاهش پیدا کرده و تا سال ۱۴۰۱، ۹۵ درصد دریاچه خشک شده است. مساحت این دریاچه در سال ۱۳۷۷ در حدود شش هزار کیلومتر مربع بود که در ردیف بیست و پنجمین دریاچه بزرگ دنیا از نظر مساحت قرار میگرفت. دریاچه ارومیه در سال ۱۳۷۴ بیشترین حجم آب به میزان ۳۲ میلیارد متر مکعب آب داشته است.
عامل خشک شدن دریاچه ارومیه
دریاچه ارومیه در میان دریاچههای جهان ششمین دریاچه آب شور به حساب میآید که بزرگترین دریاچه ایران و بزرگترین دریاچه آب شور در خاورمیانه هم هست. همچنین این دریاچه باشکوه یکی از جاذبههای گردشگری ایران است که با بیش از ۱۰۰ جزیره کوچک و بزرگ صخرهای، محل استراحت و توقف پرندگان گوناگون مهاجری مانند پلیکان، فلامینگو، لک لک، کفچه نوک، اردک پیسه، چوب پا، اکراس، مرغ نوروزی و نوک خنجری هم محسوب میشود. ضمن اینکه هر ساله گردشگران و مهمانان داخلی و خارجی متعددی را میزبانی کرده و آنها را با خاطرهای خوش به سمت دیار خود راهی میکند.
خشک شدن دریاچه ارومیه خصوصاً در سالهای اخیر به یکی از دغدغههای اصلی تبدیل شده است و متأسفانه پیامدهای ناگوار فراوانی هم دارد. شاید ندانید که حوضچه آبریز این دریاچه ۵۱۸۷۶ کیلومتر بوده و ورودیهای اصلی آب آن “سیمین رود”، “زرین رود” و “تلخ رود” یا “آجی چای” هستند. همچنین این منطقه به علت وجود دشتهایی مانند دشت تبریز، دشت ارومیه، دشت بوکان، دشت آذرشهر، دشت میاندوآب، دشت بناب، دشت نقده، دشت مهاباد، دشت پیرانشهر، دشت سلماس و دشت اشنویه یکی از کانونهای مهم و اصلی برای انجام فعالیتهای دامپروری و کشاورزی به حساب میرود.
ولی در حال حاضر دریاچه ارومیه حال و روز خوبی ندارد و به دلیل افراطگری در برداشت کردن از آبخوانها همچنین سوء مدیریت، دست کاری در وضعیت طبیعی دریاچه، برداشت کردن بیرویه از آبهای زیرزمینی برای کشاورزی به صورت غیر استاندارد و غیر علمی، این دریاچه در بدترین حالت ممکن خود به سر میبرد
چندی پیش معاون محیط زیست دریایی سازمان حفاظت محیط زیست از وضعیت وخیم دریاچه ارومیه خبر داده و گفته بود: متأسفانه اکنون تراز آب دریاچه ارومیه به پایینترین حد رسیده و اگر از این کمتر شود دیگر امکان اعلام عدد وجود ندارد چراکه اکنون در کمترین میزان ممکن است، البته حتی از نظر میدانی میتوان گفت اعدادی که اعلام شده میتواند پایینتر باشد و اکنون هم به علت گرمای هوا و تبخیر بالا شرایط بدتر خواهد شد.
احمدرضا لاهیجانزاده افزود: بر اساس آخرین آمارها (۱۱ مرداد) تراز دریاچه ارومیه ۱۲۶۹. ۷۴، وسعت آن ۵۸۱ کیلومتر و حجم آب آن نیز ۵۰۰ میلیون متر مکعب است، درحالی که ۱۱ مردادماه سال گذشته، میزان آب دریاچه ۲ میلیارد متر مکعب و وسعت آن ١۵٣۴ کیلومتر ثبت شده است، بر این اساس چندی پیش مدیرکل استان آذربایجان غربی پیشبینی کرده که تا پایان تابستان امسال دریاچه خشک شود و با توجه به اینکه در سه ماهه تیر، مرداد، شهریور کمترین بارشها را خواهیم داشت، احتمال خشک شدن کامل دریاچه وجود دارد.
وی درباره پیشبینی بدبینانه عدم احیای دریاچه نیز گفت: در مطالعات ستاد اجرایی در سال ۹۲ تا ۹۵ تمام پیشبینیها از جمله خشکی کامل دریاچه و اثرات آن شامل مهاجرت، انواع بیماریها، توفان گردوغبار، نابودی معیشت و.. بررسی شده است.
متخصص مدیریت زیستبومهای تالابی دراین باره گفت: زمستان گذشته به سبب اینکه بارشهایی رخ داده بود دریاچه ارومیه تا حدودی حیات داشت اما با شروع فصل گرما و مشخصاً اوایل مرداد ماه گزارشی ارائه شد و نشان داد که تراز آب دریاچه ارومیه تا ۱۲۶۷. ۷۴ سانتمیتر کاهش یافته است، این یعنی حداقل اختلافی حدود ۴ متر و ۳۶ سانتمیتر پایینتر از سطح تراز اکولوژیک دریاچه که عدد ۱۲۷۴. ۱ است، در همان گزارش آمده بود که وسعت دریاچه حدود ۶۰۰ کیلومتر مربع رسیده است که در این شرایط اختلاف آن با وسعت دریاچه در شرایط اکولوژیک که ۵ هزار کیلومتر مربع بسیار زیاد است یعنی ۴ هزار و ۴۰۰ کیلومتر پهنه دریاچه کوچکتر شده است، حجم مخزن هم به نیم میلیارد متر مکعب رسیده که اختلاف ۱۴ میلیارد متر مکعبی را تا حجم اصلی مخزن که ۱۴. ۵ میلیارد متر مکعب است را نشان میدهد.
علی ارواحی افزود: از اوایل مرداد تا کنون گزارش دیگری از سوی سازمانهای مسئول ارائه نشده است اما با توجه به تشدید گرما و شرایط تبخیر قابل انتظار است که آن محدود آب باقیمانده در دریاچه هم به تدریج تبخیر شود و همان پهنه را هم از دست بدهیم.
وی درباره تصویری که از دریاچه ارومیه منتشر شده و آنرا منتسب به ناسا میدانند گفت: در اینجا میتوان به چند نکته اشاره کرد اول اینکه در وهله اول باید مراجع رسمی داخلی تأیید کنند که این تصویر دریاچه ارومیه است، دوم اینکه به طور مرتب تصاویر ماهوارهای از دریاچه ارومیه منتشر میشود که اگر این اطلاعرسانی توسط نهادهای مسئول اتفاق بیفتد هم رسمیت، هم سندیت و هم فضای اعتمادسازی بیشتری را به وجود میآورد، بارها شنیدهایم که مسئولان اعلام کردند در حال پایش دریاچهها به طور خاص دریاچه ارومیه هستند پس انتظار میرود که این تصاویر از طریق مراجع رسمی داخلی منتشر شود تا مردم در جریان وضعیت واقعی دریاچه قرار بگیرند.
وی ادامه داد: نکته سوم و مهمتر اینکه اخباری که منتشر شد عناوینی مانند محو دریاچه ارومیه در آن آمده است، این در حالیست که دریاچه محو نشده بلکه صرفاً شاهد بیشینه خشکیدگی دریاچه ارومیه در تمام ادوار حیات آن هستیم آنهم در این فصل خاص، وقتی عبارتی مانند محو را به کار میبریم در واقع چند پیام را صادر میکنیم یکی اینکه دریاچه از دست رفت، ممکن است در کوتاه مدت و شرایط آنی افکار عمومی حساس شود اما به تدریج این پیام در ذهنها و افکار عمومی جا میگیرد که دیگر کار دریاچه تمام است و ممکن است آن روند مطالبهگری متوقف شود و این برای محیط زیست خطرناک است.
ارواحی افزود: دوم اینکه میتواند بهانهای برای برخی از بخشها و نهادهایی که در این زمینه کم کاری کردهاند باشد که آنها با استناد به اینکه دریاچه از دست رفته و دچار مرگ شده است مدعی شوند که دیگر چیزی از آنها پرسیده نشود، بنابراین موضوع بسیار مهمی است که دقیق بگوییم دریاچه دچار بیشینه خشکیدگی خود شاید در تمام ادوار حیاتش شده است اما معنی آن تمام شدن دریاچه ارومیه نیست یعنی اینکهامید به بازگشت دریاچه وجود دارد.
وی گفت: از اواخر دهه ۷۰ روند خشکیدگی دریاچه ارومیه آغاز شد، مهمترین عامل آن هم بحث حکمرانی ناپایدار در حوضه آبریز است، بیش از یکصد سد در حوضه آبریز دریاچه ارومیه احداث شده است، سطح زیر کشت بیش از ۱۲۰ درصد افزایش یافته، از طرف دیگر فاکتورهای اقلیمی تغییر کردند، بارشها کمتر شدند، دما افزایش یافت و مجموعه این شرایط ما را به نقطه فعلی رساند.
آیا دریاچه ارومیه قابل احیاست؟
به گفته یک کارشناس آب دریاچه ارومیه قابل احیا وکلید موفقیت، اجرای قوانین موجود است. حالا زمینی که پیشتر دریاچه ارومیه بود، تنها در مناطقی نمناک است. دریاچه ارومیه پیشتر مثالی از یک اکوسیستم منحصر بفرد و یکی از بزرگترین دریاچههای شور جهان بود اما حالا برای عبرتآموزی از آن یاد میشود تا همان شرایطی که برای این پهنه آبی پیش آمد، برای دیگر مناطق تکرار نشود. عوامل خشکی دریاچه ارومیه را میتوان مدیریت نادرست منابع آب، کشاورزی غیرپایدار و آلودگی محیط زیست عنوان کرد؛ عواملی که نه فقط موجب خشکی دریاچه شدهاند که خود به تغییرات اقلیمی و بحران آب دامن زدهاند.
محسن موسوی خوانساری - کارشناس آب و محیط زیست در خصوص ضرورت احیا و وضعیت فعلی دریاچه ارومیه اظهار کرد: دریاچه ارومیه زمانی نقش تعدیلکننده هوا و رطوبت منطقه را داشت؛ حکم شادابی مردم دو استان آذربایجان غربی و آذربایجان شرقی بود و به اکوسیستم، حیاتوحش جزایر و مرغان مهاجر حیات میبخشید اما امروزه دریاچه عملاً خشک شده است که نتیجهاش هم خیزش گردوغبار نمکی به سمت تبریز و هم افزایش قابل توجه دمای متوسط در منطقه ارومیه است که مشکلاتی را برای باغداران، کشاورزی و زندگی مردم ایجاد میکند.
وی در خصوص امکانسنجی احیای دریاچه ارومیه گفت: پاسخ من مثبت است و دریاچه ارومیه قابل احیاست چون در برنامه ششم توسعه ذکر شده و بهویژه در برنامه هفتم تصریح شده که باید ۱۵ میلیارد مترمکعب برای تالابها و تعادلبخشی آب صرفهجویی شود و سهم دریاچه ارومیه در این میان قابل توجه است بنابراین در برنامه هفتم توسعه تکلیف کرده است که سهم آب دریاچه ارومیه در نظر گرفته شود.
موسوی ادامه داد: در سند امنیت غذایی مصوب ۱۴۰۲ نیز تکلیف شده است که باید ۳۰ میلیارد مترمکعب آب صرفهجویی شود. روانآب حوضه دریاچه ارومیه یک دهم آب تجدیدپذیر کشور است بنابراین بهطور قطع از ۳۰ میلیارد متر مکعب صرفهجویی حدود ۳ میلیارد مترمکعب سهم دریاچه ارومیه است. این کارشناس آب افزود: اگر دو سند اجرا شوند، میتوان سالانه حقآبه محیط زیستی دریاچه را تخصیص داد و در افق حدود ۱۰ سال دریاچه را به حالت تعادل رساند. موسوی تأکید کرد: باید در مسیری حرکت کنیم که به دریاچه ارومیه هر ساله سه میلیارد متر مکعب آب اختصاص یابد.
برنامه رهاسازی زمستانه باید از امروز تدوین و اجرا شود
وی با بیان اینکه مسئله اصلی اجرای قانون است، گفت: ستاد احیای دریاچه ارومیه زیر نظر استانداری آذربایجان غربی باید از همین ابتدای سال آبی برنامه عملیاتی رهاسازی را تدوین کند. با توجه به پیشبینی زمستان پربارش، بهترین زمان رهاسازی از سدهای مشرف به رودخانههای دریاچه ماههای بهمن، اسفند و فروردین است. بر همین اساس لازم است ۳۰ تا ۴۰ درصد ورودی سدها در فصل سرد رهاسازی شود. موسوی ادامه داد: اگر آب به بهانه کشاورزی و شرب پشت سدها نگه داشته شود، در فصل بهار و با آغاز بارشها امکان رهاسازی در فصل زراعی از دست میرود. ستاد احیای دریاچه ارومیه با توجه به مقدار برف در ارتفاعات و پیشبینی سازمان هواشناسی، باید هر مقدار آب که میشود را در فصل سرد رهاسازی کند بنابراین با اتکا به ماده ۳۸ برنامه هفتم و احکام سند امنیت غذایی، تأمین حقآبه زیستمحیطی ارومیه و برنامهریزی و مدیریت رهاسازی در فصل سرد، ضروری است، بهخصوص با توجه به اینکه بیشتر رودخانههای منتهی به دریاچه سد مخزنی دارند و حدود ۹۰ درصد جریان آب در آذربایجان غربی است.
کاهش محسوس سطح زیرکشت آبی، توسعه گلخانهها و استقرار الگوی کشت کمآببر
این کارشناس آب با اشاره به ۲۷ اقدام مصوب شده، مهمترین حلقه مفقوده را کاهش واقعی مصرف آب کشاورزی دانست و گفت: ما باید مصرف آب کشاورزی را تا ۴۰ درصد کم کنیم اما پیادهسازی الگوی کشت کمآببر بدون کاهش محسوس سطح زیرکشت که حالا بیش از ۶۰۰ هزار هکتار در حوضه است و افزایش محسوس سطح گلخانهها ممکن نیست. وی افزود: انتقال پساب تصفیهخانههای تبریز و ارومیه به دریاچه نیز حائز اهمیت است. این پساب باید به دریاچه برسد و استفاده آن در صنایع بهجای دریاچه، اشتباه است.
ارومیه امروز مدیریت میخواهد
این کارشناس آب ادامه داد: در دولت آقای روحانی عمدتاً کارهای سختافزاری انجام شد؛ تونل، سردهنه و زیرساخت احداث شد اما امروز دریاچه ارومیه به کارهای نرمافزاری و مدیریتی نیاز دارد که اتفاقاً پول لازم ندارد اما این مدیریت تا به حال انجام نشده است.
منافع احیای تالاب بیش از افزایش سطح زیر کشت و صادرات آب مجازی
وی اثر احیای تالاب بر اقتصاد و جامعه محلی را نیز تشریح کرد و گفت: اثبات شده تالاب احیا شده منافع بیشتری نسبت به استفادههای جایگزین مانند افزایش سطح زیر کشت دارد همچنین احیای دریاچه بر بهداشت عمومی، کاهش بیماریهای پوستی در شرق دریاچه، حفظ کلونیهای زنبور عسل و جلوگیری از فروپاشی زنجیرههای تولید عسل، کاهش گردوغبار نمکی و تعدیل دما اثر مستقیم دارد. مطالعات گستردهای در این رابطه در دولت دوازدهم انجام شد و نتایج آن در دانشگاه صنعتی شریف موجود است.
این کارشناس آب و محیط زیست در خصوص اقداماتی که به ضرر دریاچه ارومیه تمام میشود، اظهارکرد: نمونه روشن یک اقدام نادرست، ساخت کارخانه قند در مهاباد است. نباید این کارحانه احداث میشد. هر قدمی که انگیزه کشت چغندر قند را افزایش بدهد، مردم را به سمت کشت چغندر بهاره که بسیار آببر است سوق میدهد. ما باید کشتها را تا حد امکان به سمت پاییزه ببریم تا از بارشهای پاییزه و زمستانه یعنی آب سبز استفاده شود. کاشت بهار آببر و تنشزاست.
موسوی در پایان تأکید کرد: این عمل مثال صادرات آب مجازی حوضه دریاچه است چرا که این کشت آب بر مواد اولیه صنایع شیرینیسازی در مناطق مرکزی کشور را تأمین میکند.
در انتها امیدواریم دریاچه ارومیه با تدابیر مسئولین احیا شود و همچون گذشته باعث خرسندی یک ملت باشد.
گزارش:پریسابختیاری