در حالی که تغییر سویههای ویروس آنفلوآنزا و اختلال در تولید جهانی، امسال تامین واکسن این بیماری را با تاخیر مواجه کرد، در عین حال نیز به فرصتی برای شکلگیری بازارهای غیررسمی و عرضه با قیمتهای چندمیلیونی در فضای مجازی تبدیل شد؛ بازاری که وزارت بهداشت و سازمان غذا و دارو نسبت به خرید از آن هشدار داده و تاکید دارند واکسنی که خارج از شبکه رسمی جابهجا شده، از نظر کیفیت و اثربخشی قابل اطمینان نیست.
به گزارش نجواخبر؛ هر سال با نزدیک شدن به فصل سرما، واکسن آنفلوآنزا به یکی از فرآوردههای سلامتمحور مورد توجه مردم تبدیل میشود؛ امسال اما تغییر ترکیب سویههای واکسن و به دنبال آن اختلال در تولید جهانی، افزایش تقاضا در کشورهای تولیدکننده و محدودیت تأمین از منابع اروپایی، واردات واکسن به کشور را با تأخیر مواجه کرد؛ تأخیری که زمینه را برای شکلگیری بازارهای غیررسمی و عرضه آن با قیمتهایی بسیار بالاتر از نرخ رسمی نیز فراهم کرد.
تغییر سویههای آنفلوآنزا و اختلال در تولید جهانی واکسن
پیش از این دکتر مهدی پیرصالحی - رئیس سازمان غذا و دارو درباره علت این تأخیر توضیح داده بود که «واکسن آنفلوآنزا در سالهای گذشته چهارظرفیتی بود و سازمان جهانی بهداشت هر سال بر اساس سویههای شایع، ترکیب واکسن را مشخص میکرد، اما امسال یکی از سویههایی که شیوع و بار بیماری کمتری داشت، از ترکیب واکسن حذف شد. سازمان جهانی بهداشت حدود یک ماه به تولیدکنندگان فرصت داد تا فرمولاسیون تولید را اصلاح کنند و همین مسئله موجب اختلال در تولید جهانی واکسن شد.»
ماجرای تغییر منابع تأمین واکسن در ایران
بر همین اساس نیز این اختلال تنها به ایران محدود نماند و کشورهای تولیدکننده اروپایی نیز با افزایش تقاضای داخلی مواجه شدند. پیرصالحی در این باره نیز میگوید:« شرکتهای ایرانی از بهمن و اسفند سال گذشته مکاتبات خود را برای تأمین واکسن آغاز کردند و سفارشها نیز حدود اردیبهشت ماه ثبت شد، اما تأمینکنندگان اروپایی تحویل واکسن را به نیمه دوم مهر موکول کردند و همزمان قیمتها نیز افزایش یافت. به این ترتیب، واکسنهای اروپایی امسال عملا در بازار کشور عرضه نخواهند شد.»
بر همین اساس نیز به گفته رئیس سازمان غذا و دارو، منابع تأمین واکسن امسال بیشتر به سمت چین و روسیه رفته است. البته محمد هاشمی، سخنگوی سازمان غذا و دارو از تأمین واکسن از فرانسه نیز خبر داده است.
هاشمی پیش از این به ایسنا گفت:« حدود ۷۰۰ هزار دوز واکسن وارد کشور شده و از ابتدای مهرماه فرایند توزیع آن آغاز شده است. به گفته او، در مجموع حدود ۲ میلیون و ۸۰۰ هزار دوز واکسن برای نیاز کشور تأمین شده که با ورود محمولههای جدید و طی مراحل قانونی، به تدریج در شبکه رسمی توزیع خواهد شد.»
یک میلیون دوز برای گروههای پرخطر
در عین حال نیز باید به این نکته اشاره کرد که مسئولان وزارت بهداشت تاکید دارند واکسن آنفلوآنزا برای همه افراد ضرورت یکسانی ندارد و اولویت با گروههای در معرض خطر است. پیرصالحی در این باره نیز گفته است: «واکسن آنفلوانزا برای همه افراد ضروری نیست و گروههایی مانند افراد دارای بیماریهای زمینهای، سالمندان، زنان باردار و افرادی که ابتلا به آنفلوآنزا میتواند برای آنها خطرناک باشد، در اولویت دریافت واکسن قرار دارند. بر همین اساس نیز حدود یک میلیون دوز واکسن برای وزارت بهداشت و معاونت بهداشت در حال تأمین است تا برای گروههای پرخطر مورد استفاده قرار گیرد.»
در عین حال، بخش خصوصی نیز در تأمین واکسن با احتیاط بیشتری نسبت به سالهای گذشته اقدام کرده است؛ احتیاطی که ریشه در تجربه سال گذشته دارد. بخشی از فعالان بازار نگران هستند که در صورت کاهش تقاضا، واکسنهای خریداریشده تا پایان فصل مصرف باقی بماند و امکان فروش آنها از بین برود.
تأخیر در بازار رسمی، فرصتی برای سودجویان
اما در فاصله میان تأخیر در عرضه واکسن در داروخانهها و تقاضای مردم، بازار غیررسمی نیز شکل گرفته است؛ بازاری که در برخی موارد واکسن را با قیمتهای چند میلیون تومانی عرضه میکند و اینجاست که سازمان غذا و دارو نسبت به خریدهای عجولانه هشدار داده است. در این راستا محمد هاشمی - سخنگوی سازمان غذا و دارو با تاکید بر اینکه مردم نباید برای تهیه واکسن به منابع غیررسمی مراجعه کنند، میگوید: «ضرورتی برای خرید واکسن از منابع غیررسمی یا مراجعه به عرضهکنندگان فضای مجازی وجود ندارد.» البته این هشدار تنها به موضوع قیمت مربوط نیست؛ بلکه واکسن یک فرآورده بیولوژیک است و نگهداری آن در شرایط مناسب، بهویژه رعایت زنجیره سرد، برای حفظ کیفیت آن اهمیت اساسی دارد. بر همین اساس نیز هاشمی تاکید میکند:« درباره واکسنی که خارج از شبکه رسمی جابهجا شده و شرایط نگهداری آن قابل احراز نیست، نمیتوان از کیفیت و اثربخشی آن اطمینان داشت.»
در همین راستا فرشته خوشخو - سرپرست دفتر حقوقی سازمان غذا و دارو تاکید میکند:« عرضه واکسن در صفحات فضای مجازی، مطبها یا سایر محلهایی که مجوز لازم برای عرضه این فرآورده را ندارند، از منظر حقوقی صرفا یک موضوع تجاری محسوب نمیشود؛ زیرا فرآوردههای سلامت تابع مقررات اختصاصی هستند و عرضه آنها خارج از چارچوب مقرر میتواند موجب مسئولیت قانونی اشخاص دخیل در تأمین، نگهداری، توزیع یا فروش شود.»
خوشخو میگوید:« یکی از الزامات مهم در خصوص واکسن، رعایت شرایط نگهداری و زنجیره سرد است. زمانی که فرآورده خارج از شبکه رسمی عرضه میشود، امکان احراز مستند شرایط حمل و نگهداری آن برای مصرفکننده وجود ندارد و همین موضوع میتواند سلامت و کیفیت فرآورده را با ابهام مواجه کند.»
وی تاکید میکند که« در صورت احراز عرضه یا توزیع غیرمجاز، موضوع حسب مورد از طریق مراجع ذیصلاح و در چارچوب قوانین و مقررات مربوط پیگیری خواهد شد و مسئولیت اشخاص نیز بر اساس نقش و اقدام آنها در فرایند عرضه و توزیع مورد بررسی قرار میگیرد. شهروندان نیز برای حفظ حقوق و سلامت خود باید واکسن آنفلوانزا را پس از اعلام رسمی آغاز عرضه، صرفا از مراکز و مسیرهای مجاز تهیه کنند و از خرید فرآوردههایی که خارج از شبکه رسمی و از طریق صفحات فضای مجازی یا مراکز فاقد مجوز عرضه میشوند، خودداری کنند.»
به این ترتیب، حتی اگر یک فروشنده غیررسمی مدعی عرضه واکسن اصل باشد، برای مصرفکننده امکان احراز اصالت مسیر تأمین، شرایط نگهداری و رعایت زنجیره سرد وجود ندارد؛ مسئلهای که میتواند خرید واکسن از بازار غیررسمی را به ریسک مضاعف تبدیل کند.
واکسنهای چندمیلیونی؛ قیمت واقعی کدام است؟
از طرف دیگر در روزهای اخیر، ارقام مختلفی درباره قیمت واکسن آنفلوآنزا در فضای غیررسمی مطرح شده است؛ اما سازمان غذا و دارو تأکید دارد که مردم نباید قیمتهای منتشرشده در این بازار را مبنای قضاوت درباره قیمت واقعی واکسنها قرار دهند. هاشمی درباره قیمت واکسنهای عرضهشده در شبکه رسمی به ایسنا میگوید:« واکسنهایی که از سوی معاونت بهداشت عرضه میشوند، رایگان هستند و واکسنهای عرضهشده در داروخانهها، به دلیل دریافت نکردن ارز دولتی، با قیمت آزاد عرضه میشوند. قیمت رسمی واکسنهای داروخانهای با وجود ارقام بسیار بالاتری که در برخی منابع اعلام میشود، زیر ۲ میلیون تومان است.»
و اما چرا واکسن ایرانی از بازار کنار رفت؟
در کنار بحث واردات، امسال یک اتفاق مهم دیگر نیز در حوزه واکسن آنفلوآنزا رخ داد؛ خروج تولیدکننده داخلی از تولید این واکسن. رئیس سازمان غذا و دارو در توضیح این موضوع به تفاوت نوع واکسن ایرانی و نمونههای وارداتی اشاره کرده و گفته است که« واکسن وارداتی که در سالهای گذشته استفاده میشد، نوترکیب نبود، اما واکسن تولید داخل از نوع نوترکیب است؛ نوعی از واکسن که در بازار جهانی قیمت بالاتری دارد.»
رئیس سازمان غذا و دارو معتقد است یکی از مشکلات، پایین بودن تقاضا برای واکسن ایرانی بوده است؛ به طوری که در دو، سه سال گذشته «شاید نیمی یا حتی بیشتر از تولید واکسن آنفلوانزای ایرانی» به دلیل نبود تقاضای کافی در پایان فصل مصرف، معدوم میشد و این موضوع علاوه بر زیان تولیدکننده، در نهایت بر تداوم تولید داخلی نیز اثر گذاشت.
به گفته پیرصالحی «امسال نیز نهایتا شرکت تولیدکننده ایرانی اعلام کرد که از تولید واکسن آنفلوانزا خارج میشود که البته این موضوع خبر خوبی نیست»؛ چراکه در شرایط تغییر تأمین جهانی، ظرفیت تولید داخل میتوانست بخشی از نیاز کشور را پوشش دهد.
حاشیههای کیفیت؛ از تغییر منبع تأمین تا پاسخ سازمان غذا و دارو
از طرف دیگر نیز تغییر منابع تأمین واکسن از اروپا به چین و روسیه، در کنار خبر ورود واکسن از فرانسه، در روزهای اخیر با برخی اظهارنظرها درباره کیفیت واکسنهای وارداتی همراه شد؛ موضوعی که سازمان غذا و دارو نسبت به آن واکنش نشان داد. سخنگوی سازمان غذا و دارو در این باره تاکید دارد که «ارزیابی کیفیت واکسن، موضوعی تخصصی و در اختیار مرجع قانونی رگولاتوری است و نباید اظهارنظرهای کارشناسی یا رسانهای با تصمیم رسمی سازمان غذا و دارو درباره یک فرآورده یکسان تلقی شود.»
هاشمی در این باره میگوید: «کمیته کشوری آنفلوانزا دارای نقش تخصصی و مشورتی در حوزه این بیماری است، اما مرجع قانونی ثبت، صدور مجوز ورود یا ارزیابی و تأیید کیفیت واکسنها محسوب نمیشود.» او همچنین تاکید دارد که در موضوعات مرتبط با سلامت عمومی باید میان «اظهارنظر کارشناسی، برداشت رسانهای و تصمیم رسمی مرجع قانونی» تفاوت قائل شد.
در مجموع اکنون ایران در شرایطی وارد فصل مصرف واکسن آنفلوآنزا شده که از یک سو تأمین جهانی واکسن با اختلال ناشی از تغییر سویهها و اصلاح فرمولاسیون مواجه شده، از سوی دیگر منابع اروپایی در دسترس سالهای گذشته امسال حضور پررنگی در بازار ایران ندارند و همزمان بخشی از تقاضای بازار به دلیل تأخیر در توزیع به سمت فضای غیررسمی کشیده شده است.
در چنین شرایطی، وزارت بهداشت و سازمان غذا و دارو تلاش دارند با توزیع مرحلهای محمولههای وارداتی، نیاز گروههای پرخطر را پوشش داده و دسترسی بازار داروخانهای را نیز افزایش دهند.
در این میان، پیام مسئولان وزارت بهداشت و سازمان غذا و دارو روشن است؛ واکسن را از مسیر رسمی تهیه کنید، به قیمتهای چندمیلیونی فضای مجازی و برندها اعتماد نکنید؛ چراکه مسیر تأمین و رعایت زنجیره سرد، بخشی از اطمینان از واکسنی است که قرار است وارد بدن فرد شود.